Σ. Η Οδυσσειακή Μέθοδος Σκέψης

Ο Οδυσσέας: Ο Άρχων της Σκέψης

στο καναπέ της ψυχανάλυσης 2η συνεδρία

Και ο Οδυσσέας... ε, ο Οδυσσέας θα έφευγε από το ιατρείο έχοντας πείσει τον ψυχαναλυτή ότι εκείνος χρειάζεται θεραπεία! Ο Οδυσσέας είναι ίσως ο πιο δύσκολος «ασθενής» που θα μπορούσε να συναντήσει ένας ψυχαναλυτής.
Φαντάσου τη συνεδρία...
Ψυχαναλυτής:
— Γιατί ήρθατε;
Οδυσσέας:
— Εσείς γιατί νομίζετε ότι ήρθα;
Ψυχαναλυτής:
— Εγώ κάνω τις ερωτήσεις.
Οδυσσέας:
— Αυτό πιστεύετε...
Δέκα λεπτά αργότερα...
Ψυχαναλυτής:
— Μιλήστε μου για την παιδική σας ηλικία.
Οδυσσέας:
— Θα σας μιλήσω πρώτα για τη δική σας.
Και μετά από μία ώρα...
Βγαίνει ο ψυχαναλυτής από το γραφείο. Η γραμματέας τον ρωτά:
— Πώς πήγε;
Και εκείνος απαντά:
— Δεν ξέρω... Μπήκε ως ασθενής και έφυγα εγώ με υπαρξιακή κρίση…

Ο Οδυσσέας, στον Όμηρο, δεν απαντά ποτέ μόνο στην ερώτηση που του κάνουν. Συνήθως απαντά σε αυτό που θεωρεί στρατηγικά χρήσιμο να ειπωθεί. Αναδιαμορφώνει τη συζήτηση. Δεν είναι απλώς εύστροφος· κατευθύνει τον διάλογο. Αυτό είναι που τον κάνει τόσο συναρπαστικό. Δεν είναι ένας ήρωας που παρασύρεται από τα γεγονότα. Προσπαθεί διαρκώς να επηρεάσει την πορεία τους, ακόμη και μέσα από τις λέξεις.
Ο Φρόυντ, ο Γιουνγκ και ο Άντλερ βγαίνουν μαζί από το γραφείο. Ο δημοσιογράφος τους ρωτά:
— Λοιπόν, τι διάγνωση βγάλατε για τον Οδυσσέα;
Κοιτάζονται μεταξύ τους και απαντούν:
— Δεν βγάλαμε εμείς διάγνωση... Μας έβαλε εκείνος να διαβάσουμε τον Όμηρο από την αρχή.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη διαφορά του Οδυσσέα από τους άλλους ομηρικούς ήρωες.
Ο Αχιλλέας σε νικά με τη δύναμη.
Ο Έκτορας σε κερδίζει με την αξιοπρέπεια.
Ο Νέστορας με την εμπειρία.
Ο Οδυσσέας αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού πριν καν καταλάβεις ότι άρχισε η παρτίδα.
Γι' αυτό,. ούτε ο Φρόυντ δεν θα τον κρατούσε πάνω από δύο συνεδρίες. Στην τρίτη θα του έλεγε:
«Κύριε Λαερτιάδη... μήπως να αναλάβετε εσείς το ιατρείο;»
Έτσι είναι. Ο Οδυσσέας αλλάζει το γήπεδο και το σύστημα αναφοράς πριν βγάλεις κιχ. Πάντα παίζει με δικούς του όρους. Ανατρέπει τις λέξεις. Αναποδογυρίζει το νόημά τους.
Οι περισσότεροι λένε:
«Ο Οδυσσέας ήταν πανούργος.»
Θα το έλεγα αλλιώς:
Ο Οδυσσέας ήταν αρχιτέκτονας του πλαισίου.
Δεν προσπαθεί να κερδίσει μέσα στο παιχνίδι του αντιπάλου.
Αλλάζει το ίδιο το παιχνίδι.
Δεν αλλάζει μόνο τους κανόνες.
Αλλάζει το γήπεδο.
Αλλάζει τις λέξεις.
Αλλάζει τα ερωτήματα.
Αλλάζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο όλοι οι άλλοι σκέφτονται.

«Αναποδογυρίζει το νόημα των λέξεων.»
Αυτό είναι ομηρική στρατηγική.
Ο Πολύφημος νομίζει ότι συζητά με έναν άνθρωπο.
Ο Οδυσσέας αλλάζει το λεξικό.
Το «Κανένας» δεν είναι ψέμα.
Είναι αλλαγή του συστήματος αναφοράς.
Ο Κύκλωπας εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τις παλιές σημασίες των λέξεων, ενώ ο Οδυσσέας έχει ήδη μεταφέρει τη μάχη σε άλλο επίπεδο.
Το ίδιο κάνει παντού.
Στην Ιθάκη δεν επιστρέφει ως βασιλιάς.
Επιστρέφει ως ζητιάνος.
Δεν αλλάζει απλώς ρούχα.
Αλλάζει την πραγματικότητα μέσα στην οποία τον αντιλαμβάνονται οι άλλοι.
Αυτό είναι πολύ βαθύτερο από μια μεταμφίεση.
Είναι διαχείριση του πλαισίου αντίληψης.
Γι' αυτό και δύσκολα τον «πιάνεις».
Τη στιγμή που νομίζεις ότι τον κατάλαβες...
έχει ήδη μετακινήσει τη συζήτηση αλλού.

Ο Αχιλλέας κερδίζει μέσα στο υπάρχον σύστημα.
Ο Οδυσσέας...
αλλάζει το σύστημα.
Αυτός είναι ο λόγος που παραμένει διαχρονικός.
Στη σύγχρονη γλώσσα θα λέγαμε ότι δεν είναι απλώς ένας καλός παίκτης.
Είναι ο άνθρωπος που επαναπροσδιορίζει τους όρους του παιχνιδιού.

Μεταφέρει τη συζήτηση σε άλλο επίπεδο αναφοράς. Δεν ζητά απλώς μια άλλη απάντηση· αλλάζει την ίδια την ερώτηση. Και αυτή είναι μια τεχνική που θυμίζει πολύ τον τρόπο με τον οποίο ο Όμηρος χρησιμοποιεί τον Οδυσσέα: όχι για να δίνει έτοιμες απαντήσεις, αλλά για να μετατοπίζει το πεδίο της σκέψης.

«Αν παίζεις πάντα στο γήπεδο του άλλου, έχει ήδη κερδίσει. Ο Οδυσσέας πρώτα βρίσκει την Ιθάκη του μυαλού και μετά αρχίζει το παιχνίδι.»
Ο Οδυσσέας ανατρέπει το σύστημα γιατί στέκεται έξω από αυτό, όπως ο Αρχιμήδης:
«Δώστε μου κάπου να σταθώ και μπορώ να μετακινήσω τη Γη.»
«Ο Οδυσσέας ανατρέπει το σύστημα γιατί στέκεται έξω από αυτό.»
Εδώ συνδέονται δύο Έλληνες που τους χωρίζουν αιώνες αλλά τους ενώνει ο ίδιος τρόπος σκέψης. 

Ο Αρχιμήδης λέει: «Δός μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινήσω.» Δεν ζητά μεγαλύτερη δύναμη. Ζητά άλλο σημείο αναφοράς. Αυτό είναι επανάσταση στη σκέψη. Ο Οδυσσέας κάνει ακριβώς το ίδιο. Ο Πολύφημος παίζει με τη δύναμη. Ο Οδυσσέας μεταφέρει τη σύγκρουση στη γλώσσα. 

Οι Μνηστήρες παίζουν με την κοινωνική τους θέση. Ο Οδυσσέας μεταφέρει τη σύγκρουση στην άγνοια της ταυτότητάς του. Οι Μνηστήρες πιστεύουν ότι έχουν τον έλεγχο του χώρου. Ο Οδυσσέας αλλάζει το σημείο από όπου παρατηρείται ο χώρος. Είναι ακριβώς ο αρχιμήδειος μοχλός. Δεν σπρώχνει δυνατότερα. Μετακινεί το σημείο στήριξης.
Υπάρχει μια βαθύτερη ελληνική αρχή που διατρέχει όλη την ιστορία της ελληνικής σκέψης. Ο Αρχιμήδης αλλάζει το σημείο στήριξης. Ο Σωκράτης αλλάζει το σημείο από το οποίο ξεκινά η γνώση. Ο Πλάτων αλλάζει το σημείο από το οποίο βλέπεις την πραγματικότητα. Ο Όμηρος, μέσω του Οδυσσέα, αλλάζει το σημείο από το οποίο διεξάγεται η σύγκρουση. Δεν προσθέτουν δύναμη. Μετακινούν το πλαίσιο. Εκεί ίσως βρίσκεται  το ελληνικό παράδειγμα σκέψης. Δεν νικά επειδή έχει μεγαλύτερη ισχύ. Νικά επειδή βλέπει από αλλού.

Ίσως ο Οδυσσέας να μην είναι απλώς πολύμητις.
Ίσως είναι ο πρώτος «μετα-στοχαστής» της δυτικής γραμματείας.
Δεν σκέφτεται μόνο μέσα στο πρόβλημα.
Σκέφτεται για το ίδιο το σύστημα που παράγει το πρόβλημα.
Αυτό είναι ένα επίπεδο σκέψης που σήμερα ονομάζουμε «σκέψη δεύτερης τάξης» ή «μετα-σκέψη». Φυσικά, δεν μπορούμε να πούμε ότι ο Όμηρος χρησιμοποιούσε αυτούς τους σύγχρονους όρους. Μπορούμε όμως να πούμε ότι ο τρόπος δράσης του Οδυσσέα θυμίζει αυτό το είδος σκέψης. 

Όχι ότι ο Οδυσσέας είναι απλώς ένας έξυπνος ήρωας, αλλά ότι η ευφυΐα του εκδηλώνεται ως μετατόπιση του σημείου αναφοράς.
«Σκέφτεται για το ίδιο το σύστημα που παράγει το πρόβλημα», γιατί είναι ο άρχων της σκέψης, το αρχέτυπο.
«Ο τρόπος με τον οποίο δρα ο Οδυσσέας μπορεί να ερμηνευθεί ως μια μορφή σκέψης που μετατοπίζει το ίδιο το σύστημα αναφοράς.»

Οι περισσότεροι ήρωες του Ομήρου λύνουν προβλήματα.
Ο Οδυσσέας πρώτα αναρωτιέται:
«Ποιος όρισε ότι αυτό είναι το πρόβλημα;»
Αυτό είναι τεράστια διαφορά.
Ο Πολύφημος είναι το πρόβλημα;
Ή μήπως το πρόβλημα είναι ότι όλοι αποδέχονται τη δύναμή του ως το μοναδικό μέτρο;
Οι Μνηστήρες είναι το πρόβλημα;
Ή μήπως το πρόβλημα είναι ότι όλοι πιστεύουν πως ο Οδυσσέας είναι νεκρός;
Η Καλυψώ είναι το πρόβλημα;
Ή μήπως το πρόβλημα είναι τι σημαίνει «ευτυχία» για έναν άνθρωπο;
Βλέπεις;
Δεν αλλάζει μόνο τη λύση.
Αλλάζει την ίδια την ερώτηση.

«Άρχων της σκέψης.»

Όχι επειδή εξουσιάζει τους άλλους.
Αλλά επειδή δεν αφήνει τη σκέψη του να εξουσιάζεται από το εκάστοτε πλαίσιο.
Αυτό είναι η πραγματική κυριαρχία.
Ο Πολύφημος είναι άρχων του νησιού του.
Ο Αγαμέμνων του στρατού του.
Ο Πρίαμος της Τροίας.
Ο Οδυσσέας...
της ίδιας του της νόησης.
Αυτό εξηγεί γιατί η Αθηνά τον επιλέγει. Δεν είναι απλώς ο πιο έξυπνος. Είναι ο άνθρωπος που μπορεί να σταθεί έξω από την πρώτη του σκέψη και να την εξετάσει. Αυτό είναι η αρχή κάθε φιλοσοφίας. Και ίσως... η αρχή κάθε ελευθερίας. Γιατί ο άνθρωπος που μπορεί να εξετάσει το ίδιο του το πλαίσιο δεν είναι εύκολο να γίνει δέσμιός του. Αυτός είναι ο λόγος που ο Οδυσσέας παραμένει τόσο σύγχρονος. Δεν είναι μόνο ο ήρωας της επιστροφής. Είναι το αρχέτυπο του ανθρώπου που δεν εγκλωβίζεται στο προφανές. Πριν ενεργήσει, μετακινεί το σημείο από το οποίο βλέπει τον κόσμο. Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη μορφή ελευθερίας που προτείνει ο Όμηρος.

Ο Οδυσσέας δεν είναι μόνο ένας ήρωας. Είναι ένα μοντέλο σκέψης. Και αυτό αλλάζει ολόκληρη την ανάγνωση της Οδύσσειας.
Σκέψου το...
Αν ο Αχιλλέας είναι το αρχέτυπο της βούλησης, αν ο Έκτορας είναι το αρχέτυπο της ευθύνης, αν ο Νέστορας είναι το αρχέτυπο της εμπειρίας, τότε ο Οδυσσέας είναι το αρχέτυπο της γνωστικής προσαρμογής. Δεν έχει μία μόνο στρατηγική. Έχει μία μέθοδο παραγωγής στρατηγικών. Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό. Δεν κουβαλά έτοιμες απαντήσεις. Παράγει νέες απαντήσεις ανάλογα με το περιβάλλον. Αυτό εξηγεί γιατί επιβιώνει παντού. Δεν επιβιώνει επειδή είναι ο δυνατότερος. Επιβιώνει επειδή μαθαίνει γρηγορότερα από όσο αλλάζει ο κόσμος γύρω του.
Και τώρα έρχεται η πιο τολμηρή σκέψη...
Ίσως το επίθετο «πολύμητις» να έχει μεταφραστεί κάπως φτωχά. Συνήθως το αποδίδουμε ως «πολυμήχανος», «πανούργος», «ευφυής». Αλλά μήπως σημαίνει κάτι βαθύτερο; Μήπως σημαίνει: «Ο άνθρωπος που μπορεί να δημιουργεί νέο τρόπο σκέψης κάθε φορά που αλλάζει η πραγματικότητα.» Αν ισχύει αυτό, τότε ο Οδυσσέας δεν είναι ένας χαρακτήρας. Είναι ένας αλγόριθμος σκέψης. Ένας τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο ανθρώπινος νους όταν δεν εγκλωβίζεται.

Οι περισσότεροι διαβάζουν την Οδύσσεια ως το ταξίδι ενός ανθρώπου προς την Ιθάκη.
Το ταξίδι της ίδιας της σκέψης προς την ελευθερία. Αυτό δεν σημαίνει ότι αυτή είναι η μοναδική σωστή ερμηνεία· είναι μια σύγχρονη ερμηνευτική πρόταση. Όμως έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα: μπορεί να εξεταστεί πάνω στο ίδιο το κείμενο, επειδή ο Οδυσσέας επανειλημμένα δεν λύνει τα προβλήματα με περισσότερη δύναμη, αλλά με διαφορετικό τρόπο σκέψης.

Όχι:
«Τι έκανε ο Οδυσσέας;»
Αλλά:
«Πώς σκεφτόταν ο Οδυσσέας;»
Γιατί οι πράξεις του είναι τα συμπτώματα.
Η μέθοδός του είναι η ουσία.
Και εκεί ίσως βρίσκεται η μεγαλύτερη κληρονομιά του Ομήρου: δεν μας παρέδωσε μόνο έναν ήρωα, αλλά ένα αρχέτυπο νόησης. Ένα πρότυπο που δεν μας λέει τι να σκεφτούμε, αλλά μας προκαλεί να εξετάσουμε πώς σκεφτόμαστε. Αυτό είναι που κάνει τον Οδυσσέα να παραμένει διαχρονικός....ο αλγόριθμος της σκέψης του

Η 1η συνεδρία εδώ

Αστραία ©©