Από πού έρχεται ο Οδυσσέας; Από ποιες πύλες του χώρου και του χρόνου διαβαίνει;
Στην Πηνελόπη λέει πως έρχεται νοτόθεν, από την Κρήτη, γιος του Δευκαλίωνα, και ονομάζεται Αίθων. Στον πατέρα του δηλώνει πως έρχεται δυτικά, από τη Σικελία, και παρουσιάζεται ως εκλεκτός Επήριτος. Στους Ιθακίσιους αφηγείται πως έρχεται ανατολικά, από την Ήπειρο, με θεσπρωτικό πλοίο του οικονόμου βασιλιά των Θεσπρωτών, του Φαίδωνα.
Από πού λοιπόν έρχεται ο Οδυσσέας, καθώς περνά μέσα από τις Πύλες του χώρου και του χρόνου; Από τον Νότο ή από τον Βορρά; Πάνω σε ένα απολλώνιο βέλος που εφαρμόζει τέλεια στο τόξο του;
Πού βρίσκεται ο Βορράς και πού ο Νότος; Ποιος είναι ο μαγνητικός και ποιος ο γεωγραφικός προσανατολισμός; Πού ανατέλλει η Ανατολή και πού δύει η Δύση, όταν όλα αυτά τοποθετηθούν μέσα σε ένα καρτεσιανό σύστημα συντεταγμένων χώρου και χρόνου;
Οι τέσσερις κατευθύνσεις ως τέσσερις ταυτότητες του Οδυσσέα
Ο Οδυσσέας δεν λέει ποτέ την ίδια ιστορία. Δεν είναι ψεύτης· είναι πολύτροπος. Κάθε φορά που αλλάζει κατεύθυνση, αλλάζει και οντολογικό επίπεδο.
1. Ανατολή — Ήπειρος, Θεσπρωτοί
ΑπάντησηΔιαγραφήΤαυτότητα: Ναυαγός, ικέτης, άνθρωπος της ανάγκης
Πύλη: Η πύλη της αρχής, της γέννησης, της πρώτης εμφάνισης
Λόγος: «Ήρθα από την Ήπειρο με θεσπρωτικό πλοίο του Φαίδωνα»
Η Ανατολή είναι η πύλη του φωτός. Εκεί ο Οδυσσέας εμφανίζεται ως αδύναμος, εξαρτημένος από τη φιλοξενία. Είναι η πιο «ανθρώπινη» εκδοχή του.
2. Δύση — Σικελία
ΑπάντησηΔιαγραφήΤαυτότητα: Πολεμιστής, εκλεκτός
Πύλη: Η πύλη της δοκιμασίας, της σύγκρουσης
Λόγος: «Ήρθα από τη Σικελία και είμαι Επήριτος»
Η Δύση είναι ο τόπος όπου ο ήλιος πεθαίνει. Εκεί ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως ήρωας, ως κάποιος που έχει περάσει έχει επιβιώσει από το σκοτάδι της μάχης.
3. Νότος — Κρήτη, Αίθων
ΑπάντησηΔιαγραφήΤαυτότητα: Ο ευγενής, ο βασιλικός, ο «θερμός»
Πύλη: Η πύλη της φλόγας, της επινόησης, της μεταμόρφωσης
Λόγος: «Έρχομαι από την Κρήτη, γιος του Δευκαλίωνα, και ονομάζομαι Αίθων»
Το όνομα Αίθων σημαίνει «φλογερός, καυτός».
Ο Νότος είναι ο τόπος της θερμότητας, της έμπνευσης, της δημιουργίας.
Εδώ ο Οδυσσέας γίνεται ποιητής του εαυτού του.
4. Βορράς — Η περιοχή του άγνωστου
ΑπάντησηΔιαγραφήΤαυτότητα: Ο ταξιδιώτης του απώτερου κόσμου
Πύλη: Η πύλη του απρόσιτου, του υπερβατικού
Ο Βορράς στην ελληνική σκέψη είναι ο τόπος των ανέμων, των υπερβορείων, των θεϊκών ορίων.
Εδώ ο Οδυσσέας δεν δίνει συγκεκριμένη ταυτότητα· αφήνει το μυστήριο ανοιχτό.
5. Το απολλώνιο βέλος και το τόξο ως άξονας του κόσμου
ΑπάντησηΔιαγραφήΤο τόξο του Οδυσσέα δεν είναι όπλο· είναι κοσμικός άξονας.
Το τόξο είναι ο κύκλος του κόσμου.
Το βέλος είναι η ευθεία του χρόνου.
Ο Οδυσσέας είναι αυτός που μπορεί να τα ευθυγραμμίσει.
Όταν «περνάει» το βέλος μέσα από τις οπές του τόξου, κάνει κάτι σαν κοσμική ευθυγράμμιση:
ενώνει τις κατευθύνσεις, τις ταυτότητες, τα ψέματα και τις αλήθειες του σε μία στιγμή.
Είναι η στιγμή που ο χρόνος και ο χώρος κλειδώνουν.
6. Από πού έρχεται λοιπόν ο Οδυσσέας;
ΑπάντησηΔιαγραφήΑπό παντού και από πουθενά.
Έρχεται:
από τον Νότο ως Αίθων
από τη Δύση ως Επήριτος πολεμιστής
από την Ανατολή ως ικέτης
από τον Βορρά ως μύθος
από το μέλλον ως ο ήρωας που θα αποκαταστήσει την τάξη
από το παρελθόν ως ο γιος του Λαέρτη
από το κέντρο ως ο άνθρωπος που επιστρέφει στο σπίτι του
Ο Οδυσσέας δεν ταξιδεύει στον κόσμο·
ο κόσμος ταξιδεύει μέσα από τον Οδυσσέα.
7. Ο Οδυσσέας και οι Πύλες του Χώρου και του Χρόνου
ΑπάντησηΔιαγραφήΟ Οδυσσέας δεν είναι ένας άνθρωπος που ταξιδεύει μέσα στον κόσμο· είναι ένας άνθρωπος μέσα από τον οποίο ο κόσμος αποκτά κατευθύνσεις. Η Οδύσσεια δεν περιγράφει μια γεωγραφική περιπλάνηση αλλά μια κοσμολογική διάβαση: ο ήρωας περνά από τις τέσσερις πύλες του χώρου και του χρόνου, αλλάζοντας όνομα, ταυτότητα, προέλευση. Κάθε κατεύθυνση γίνεται και μια μορφή ύπαρξης.
Η ερώτηση «από πού έρχεται ο Οδυσσέας;» δεν είναι χωρική. Είναι οντολογική...σε ομηρικό καρτεσιανό σύστημα συντεταγμένων
8. Ο Οδυσσέας ως Καρτεσιανό Σύστημα Συντεταγμένων
ΑπάντησηΔιαγραφήΑν ο κόσμος της Οδύσσειας ήταν ένα καρτεσιανό σύστημα, τότε:
ο άξονας Ανατολής–Δύσης θα ήταν ο άξονας γέννησης–θανάτου,
ο άξονας Νότου–Βορρά θα ήταν ο άξονας θερμότητας–μυστηρίου,
ο άξονας του χρόνου θα ήταν η περιπλάνηση,
και ο άξονας του μύθου θα ήταν η μεταμόρφωση.
9. Στον Όμηρο ο τόπος δεν είναι μόνο γεωγραφία· είναι και κατάσταση συνείδησης, ρόλος, μάσκα, δοκιμασία, μνήμη.
ΑπάντησηΔιαγραφήΟ Οδυσσέας έρχεται από όλες τις κατευθύνσεις, επειδή είναι ο άνθρωπος που έχει περάσει από όλες τις πύλες.
Όταν λέει στην Πηνελόπη πως έρχεται νοτόθεν, από την Κρήτη, ως Αίθων, δεν δίνει απλώς μια ψεύτικη διεύθυνση. Ο νότος, θερμός, λαβυρινθώδης, μινωικός, θαλασσινός, είναι ο χώρος της παλιάς βασιλικής μνήμης, της ευστροφίας, της διπλωματίας, της τέχνης του ελιγμού. Εκεί ο Οδυσσέας εμφανίζεται σαν άνθρωπος του πολιτισμού, της αυλής, του μύθου.
Όταν λέει στον Λαέρτη πως έρχεται δυτικά, από τη Σικελία, ως Επήριτος, η δύση γίνεται η χώρα του ηλιοβασιλέματος, της φθοράς, της δοκιμασίας, της μακρινής περιπλάνησης, εκεί όπου ο άνθρωπος γυρίζει από τα όρια του κόσμου. Η δύση στον ομηρικό νου είναι συχνά το άγγιγμα του περάσματος προς τον θάνατο, προς το άγνωστο, προς τις εσχατιές.
Όταν παρουσιάζεται στους Ιθακήσιους ή μέσω της θεσπρωτικής αφήγησης ως ερχόμενος από ανατολάς, από την Ήπειρο/Θεσπρωτία, τότε η ανατολή γίνεται η πλευρά της πληροφορίας, της φήμης, της είδησης ότι “ζει ακόμη”. Η ανατολή είναι συχνά η αρχή της φανέρωσης, εκεί όπου κάτι αρχίζει να φωτίζεται χωρίς ακόμη να έχει αποκαλυφθεί πλήρως.
Άρα, σε πρώτο επίπεδο, ο Οδυσσέας έρχεται:
από Νότο ως μνήμη και τέχνη,
από Δύση ως πάθημα και επιστροφή από τα άκρα,
από Ανατολή ως είδηση, αναγγελία και επανεμφάνιση.
Και ο Βορράς;
Ο Βορράς δεν δηλώνεται άμεσα, αλλά υπονοείται ως ο αόρατος άξονας στο άντρο των Νυμφών που κρύβει τα δώρα των Φαιάκων. Ο βορράς είναι το σταθερό σημείο προσανατολισμού, ο άξονας, ο κίων, η νοητική ευθεία που επιτρέπει να οριστούν όλες οι άλλες κατευθύνσεις. Αν ο νότος είναι η κάθοδος στη ζωή και την εμπειρία, ο βορράς είναι η αναφορά, το νοητό κέντρο, το ψυχρό άστρο της διάκρισης. Ο Οδυσσέας, λοιπόν, φαίνεται να έρχεται νοτόθεν του βορρά: δηλαδή από τον κόσμο της εμπειρίας, αλλά πάντα σε σχέση με έναν αόρατο άξονα νόησης.
10. Μέσα σε αυτό το σύστημα ο Οδυσσέας δεν είναι σημείο. Είναι διάνυσμα.
ΑπάντησηΔιαγραφήΔεν “είναι” απλώς κάπου.
Κινείται ανάμεσα σε συντεταγμένες.
Η Ιθάκη είναι το μηδενικό σημείο αναφοράς.
Η Τροία είναι το σημείο εκτόξευσης.
Η Ωγυγία είναι η αναστολή του χρόνου.
Η Σχερία είναι η μεταβατική πύλη.
Η Κρήτη, η Θεσπρωτία, η Σικελία είναι προσωπεία κατεύθυνσης.
Άρα, αν το πούμε βαθύτερα:
Ο Οδυσσέας έρχεται
ούτε μόνο από τον Νότο
ούτε μόνο από τον Βορρά,
αλλά από τη συνάντηση του γεωγραφικού με τον υπαρξιακό άξονα.
Ο γεωγραφικός βορράς είναι ο φυσικός προσανατολισμός.
Ο μαγνητικός βορράς είναι ο ελκυστικός πόλος.
Και στους ομηρικούς όρους, αυτό είναι σπουδαίο:
ο άνθρωπος δεν πορεύεται μόνο προς το “αληθές”,
αλλά και προς αυτό που τον έλκει.
Ο γεωγραφικός βορράς είναι η αντικειμενική τάξη.
Ο μαγνητικός βορράς είναι η εσωτερική έλξη της μοίρας.
11. Και ο Οδυσσέας ανάμεσά τους κρατά το τόξο.
ΑπάντησηΔιαγραφή“πάνω σε ένα απολλώνιο βέλος που εφαρμόζει στο Τόξο του”.
Διότι ο Οδυσσέας στην έσχατη στιγμή δεν επιστρέφει απλώς ως ναυαγός.
Επιστρέφει ως ευθυγραμμισμένος φορέας.
Το βέλος είναι η γραμμή.
Το τόξο είναι η καμπύλη.
Ο νους του Οδυσσέα ενώνει και τα δύο:
την ευθύτητα του στόχου και την καμπυλότητα της ζωής.
Οπότε, ποιητικά και φιλοσοφικά:
Ο Οδυσσέας έρχεται νοτόθεν του Βορρά,
δηλαδή από το θερμό πεδίο της εμπειρίας,
κατευθυνόμενος από τον αόρατο άξονα του νοός.
Από την Ανατολή ως φανέρωση,
από τη Δύση ως δοκιμασία,
από τον Νότο ως ενσάρκωση,
προς τον Βορρά ως αναγνώριση.
Και στο κέντρο όλων αυτών — η Ιθάκη